Chińska rzeźba rozwija się w czterech szerokich fazach: neolityczne i epoki brązu, z dominacją ceramiki i rytualnych brązów zamiast figuratywnych posągów, wynalezienie monumentalnej rzeźby figuralnej w okresie Qin i Han, kilka stuleci napędzanych przez buddyzm, w których rzeźbienie religijnych ikon staje się dominującym gatunkiem, oraz ostatnia faza imperialno-nowoczesna skupiona na rzeźbie funeralnej, zdobieniach pałacowych i pomnikach publicznych z XX wieku.
Przydatna ogólna chronologia przebiega przez te fazy; okresy się nakładają, tradycje regionalne się różnią, a poniżej zamieszczone linki do przewodników dodają więcej głębi, nie traktując czterech faz jako jedynego możliwego naukowego okresu.
| Okres | Przybliżona data | Co się dzieje |
|---|---|---|
| Neolit | przed ok. 2000 p.n.e. | Malowana ceramika i małe rzeźbione figurki; jeszcze brak monumentalnej rzeźby |
| Shang i Zhou | ok. 1600–256 p.n.e. | Odlewanie brązu osiąga niezwykły poziom, prawie wyłącznie dla naczyń rytualnych; brązy Sanxingdui są uderzającym wyjątkiem |
| Qin | 221–206 p.n.e. | Armia terakotowa ustanawia wielkoskalową, zindywidualizowaną rzeźbę figuralną w wypalanej glinie |
| Han | 206 p.n.e.–220 n.e. | Kamienne reliefy grobowe, terakotowe figurki grobowe i wschodniohanowski brązowy koń znany jako Latający Koń z Gansu |
| Sześć Dynastii–Północna Wei | 220–589 | Przybywa buddyzm; pierwsze wielkie jaskinie świątynne (Yungang, wczesny Longmen) są rzeźbione |
| Sui–Tang | 581–907 | Buddyjska rzeźba osiąga swój techniczny i stylistyczny szczyt; sancai figurki grobowe rozwijają się |
| Song–Yuan | 960–1368 | Duże polichromowane drewniane buddyjskie figury; Dazu rzeźby skalne kontynuują buddyjską sztukę jaskiń w Syczuanie |
| Ming–Qing | 1368–1911 | Imperialna rzeźba funeralna (Święta Droga Mingowych Grobowców), pałacowe brązowe zwierzęta, kontynuacja religijnej i dekoracyjnej rzeźby |
| Nowoczesna–współczesna | 1912–teraz | Akademicka brązowa nauka, pomniki publiczne i współcześni rzeźbiarze studiowi |
Przed Rzeźbą Figuralną: Neolityczne i Epoka Brązu Chiny
Najwcześniejsza trójwymiarowa sztuka Chin to ceramika i małe rzeźbione figurki, a nie monumentalna rzeźba. Neolityczne społeczności w różnych regionach modelowały naczynia ceramiczne i sporadyczne figurki do użytku rytualnego i codziennego, oraz obrabiały jadeit na małe ceremonialne i ozdobne przedmioty—rzeźbienie jadeitu rozwijało swoją własną długą tradycję, omówioną osobno w Przewodniku po chińskich rzeźbach z jadeitu.
Dynastie Shang i Zhou (ok. 1600–256 p.n.e.) następnie pchają odlewanie brązu do poziomu technicznego, który ma niewiele równych w starożytnym świecie, ale zdecydowana większość tego wysiłku poszła na naczynia rytualne—ding trójnogi, zun naczynia do wina, gui pojemniki na jedzenie—używane w rytuałach i ceremoniach przodków, nie w wolnostojących posągach ludzi lub zwierząt. Najbardziej znany brąz Shang, Houmuwu ding wydobyty w Anyang i obecnie w Narodowym Muzeum Chin, waży ponad 800 kilogramów i jest naczyniem rytualnym, nie rzeźbą w sensie figuralnym. Prawdziwy wyjątek istnieje w Sanxingdui w Syczuanie, gdzie wykopaliska od 1986 roku odkryły duże wolnostojące brązowe figury ludzi i maski, niepodobne do niczego z współczesnego serca Shang—dowód na to, że figuralna rzeźba brązowa istniała w starożytnych Chinach, tylko nie jako główny produkt najbardziej znanych warsztatów brązowych. Przewodnik po chińskiej rzeźbie brązowej omawia to rozróżnienie między naczyniem rytualnym a rzeźbą bardziej szczegółowo.!
*Chińska rytualna misa brązowa z dynastii Shang, służąca do rytuałów związanych z winem, a nie figurka rzeźbiarska – typowy przykład tego, czym są zachowane do dziś chińskie brązy antyczne.*
Dynastia Qin i Han: Pojawiają się monumentalne figuralne rzeźby
Dynastia Qin (221–206 p.n.e.) jest krótka, ale przełomowa w historii chińskiej rzeźby. Pierwszy cesarz Chin, Qin Shi Huang, zlecił stworzenie podziemnej armii złożonej z tysięcy indywidualnie wykończonych, naturalnej wielkości terakotowych żołnierzy, oficerów, koni i rydwanów, aby strzegli jego grobowca w pobliżu dzisiejszego Xi'an. Odkryta przez rolników kopiących studnię w 1974 roku i od tego czasu eksplorowana, Armia Terakotowa pozostaje najbardziej przekonującym dowodem na to, że starożytne Chiny produkowały monumentalne figuralne rzeźby na skalę porównywalną do wszystkiego, co istniało w starożytnym świecie śródziemnomorskim – były one po prostu budowane pod ziemią, dla zmarłych, a nie wystawiane publicznie dla żywych.
Rzeźba z okresu Han (206 p.n.e.–220 n.e.) kontynuuje i różnicuje tradycję pogrzebową. Kamienne reliefy grobowców, z których najlepiej udokumentowanym przykładem są grobowce rodziny Wu w Shandong, przedstawiały sceny narracyjne i mitologiczne w niskim reliefie na ścianach nadziemnych budynków rodzinnych. Mniejsze terakotowe figurki grobowe – domy, zwierzęta, służący, entertainerzy – stały się standardową częścią praktyk pogrzebowych w okresie Han, a tradycja ta rozszerzyła się dramatycznie pod rządami dynastii Tang. Metalurdzy z okresu Han odlewali również rzeźbę znaną obecnie jako Latający Koń z Gansu: brązowy galopujący koń, jedna noga oparta na ptaku w locie, odkryta w 1969 roku w grobowcu w Leitai w pobliżu Wuwei i obecnie znajdująca się w Muzeum Prowincji Gansu. Zarówno hanowskie reliefy kamienne, jak i hanowski brązowy koń są omówione w Przewodniku po rzeźbie grobowej i pogrzebowej oraz Przewodniku po chińskiej rzeźbie koni.
Stulecia buddyjskie
Buddyzm dotarł do Chin w 1. wieku n.e. i przez kolejne kilkaset lat uczynił rzeźbę ikon religijnych dominującym gatunkiem rzeźbiarskim w kraju. Północna dynastia Wei, rządząca z Datong, a następnie Luoyang, sponsorowała pierwsze wielkie projekty świątyń jaskiniowych: Jaskinie Yungang w pobliżu Datong, rozpoczęte pod kierunkiem mnicha Tanyao w połowie V wieku, oraz Jaskinie Longmen w pobliżu Luoyang, rozpoczęte po tym, jak dwór Północnej dynastii Wei przeniósł się tam w 493 roku. Rzeźbiarze z okresu Sui i Tang kontynuowali i rozszerzali obie tradycje – olbrzymi Budda Vairocana w świątyni Fengxian w Longmen, ukończony w 675 roku za panowania cesarza Gaozonga przy znaczącym wsparciu cesarzowej Wu Zetian, ma ponad 17 metrów wysokości i jest często uważany za szczytowe osiągnięcie buddyjskiej kamieniarki z okresu Tang.
*Figura buddy z kamienia w stylu Północnej dynastii Wei, reprezentatywna dla rzeźby świątyń jaskiniowych wykonywanej w Yungang i wczesnym Longmen w V i VI wieku.*
Równolegle z monumentalną tradycją świątyń jaskiniowych rozwijała się przenośna rzeźba buddyjska: małe pozłacane brązowe Buddy i bodhisattwowie, często z inskrypcjami z nazwiskami darczyńców i datami, były szeroko rozpowszechnione i znajdują się w większości głównych kolekcji muzealnych na całym świecie. Rzeźba drewniana tworzyła duże polichromowane figury buddyjskie – szczególnie Guanyin, bodhisattwa współczucia, którego "pozycja księżyca na wodzie" stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych obrazów w chińskim sztuce religijnej od czasów dynastii Song. Buddyjska sztuka jaskiniowa kontynuowała się nawet po upadku jej północnego serca, przenosząc się do Syczuanu, gdzie rzeźby skalne w Dazu w pobliżu Chongqing powstawały głównie między IX a XIII wiekiem i są znane z łączenia buddyjskich, taoistycznych i konfucjańskich motywów w tych samych miejscach. Przewodnik po rzeźbie buddyjskiej i Przewodnik po chińskiej rzeźbie drewnianej obejmują ten materiał w pełni.
Rzeźba grobowa z okresu dynastii Tang: Równoległa tradycja świecka
Obok rzeźb religijnych, dynastia Tang w Chinach stworzyła również ogromną liczbę świeckich rzeźb grobowych: pomalowane i pokryte ołowianą glazurą ("sancai") figurki wojowników, urzędników, wielbłądów i zwłaszcza koni, które miały towarzyszyć zmarłym. Figurki koni z okresu Tang, czasem przedstawiane z jeźdźcami, znajdują się obecnie w kolekcjach muzealnych od Pekinu po Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku i Muzeum Zabytków Dalekiego Wschodu w Sztokholmie. Ta tradycja jest omówiona szczegółowo w przewodniku po rzeźbie z gliny i ceramiki oraz w przewodniku po chińskiej rzeźbie koni.
*Pomalowana ceramiczna figurka wojownika z okresu dynastii Tang, będąca częścią świeckiej tradycji rzeźby grobowej, która rozwijała się równolegle z buddyjską rzeźbą z okresu Tang.*
Rzeźba cesarska i pogrzebowa: Dynastia Ming i Qing
W okresie dynastii Ming i Qing najbardziej widoczne nowe rzeźby w Chinach są cesarskie i pogrzebowe, a nie przede wszystkim religijne. Mingowe Groby na północ od Pekinu zachowują Świętą Drogę, przy której ustawiono 24 kamienne zwierzęta — lwy, mityczne xiezhi, wielbłądy, słonie, qilin i konie — każdy gatunek przedstawiony w parach par stojących i klęczących, wraz z kamiennymi urzędnikami, prowadzącymi w kierunku cesarskich kopców grobowych. W samym Pekinie Zakazane Miasto zgromadziło pozłacane brązowe smoki, brązowe lwy i duże kamienne reliefy smoków na ceremonialnych schodach, wszystkie wykonane w celu wyrażenia cesarskiej władzy poprzez powtarzające się, standaryzowane obrazy, a nie indywidualne artystyczne wynalazki. Przewodnik po chińskiej rzeźbie smoków i przewodnik po chińskich strażnikach lwów obejmują te tradycje pałacowe, a przewodnik po rzeźbie grobowej i pogrzebowej obejmuje konkretnie Świętą Drogę Mingowych Grobów.
Współczesna i współczesna rzeźba
Najnowszy rozdział chińskiej rzeźby jest stosunkowo krótki. Rzeźbiarze wyszkoleni w akademickich tradycjach początku XX wieku — często pod wpływem europejskiej techniki brązu i gipsu — zaczęli tworzyć popiersia portretowe i pomniki publiczne w bardziej zachodnim stylu figuralnym niż wcześniejsze tradycje religijne i pogrzebowe. Ważnym i wysoce widocznym wynikiem jest Pomnik Bohaterów Ludu na placu Tiananmen, ukończony w 1958 roku: prawie 38-metrowy granitowy i marmurowy obelisk, którego podstawa zawiera dziesięć dużych marmurowych płaskorzeźb przedstawiających stulecie chińskiej historii rewolucyjnej, stworzony przez zespół rzeźbiarzy pod kierunkiem Liu Kaiqu. Współcześni rzeźbiarze, tacy jak Wu Weishan, znany z brązowych portretów postaci kulturowych, w tym malarza Qi Baishi, kontynuują tradycję figuralną, która teraz pozostaje w dialogu z międzynarodową rzeźbą, a nie w izolacji od niej. Więcej informacji można znaleźć w przewodniku po chińskiej rzeźbie współczesnej i współczesnej.
*Pomnik Bohaterów Ludu na Placu Tiananmen w Pekinie, ukończony w 1958 roku. Jego marmurowe płaskorzeźby tworzą główny zespół rzeźby publicznej w nowoczesnych Chinach.*
Odkryj tę historię w Pekinie
Większość tej chronologii można prześledzić podczas jednej wycieczki po Pekinie: naczynia rytualne z epoki brązu i wystawa starożytnej chińskiej rzeźby buddyjskiej w Narodowym Muzeum Chin, rzeźby imperialne z brązu i kamienia w Zakazanym Mieście oraz rzeźby ogrodowe w Letnim Pałacu. Aby zobaczyć początek tej historii w dynastii Qin, konieczna jest osobna wycieczka do Xi'an i wycieczka po Wojownikach Terakotowych — zobacz Gdzie zobaczyć chińską rzeźbę w Pekinie dla pełnych wskazówek dotyczących trasy.
FAQ
Jakie są użyteczne szerokie ramy chronologii historii chińskiej rzeźby?
Użyteczna szeroka chronologia obejmuje początki w neolicie i epoce brązu (ceramika i rytualne brązy, jeszcze nie monumentalne figuralne posągi), poprzez monumentalne rzeźby funeralne z okresu Qin–Han, buddyjskie stulecia, kiedy szczególnie prominentne było rzeźbienie religijnych ikon, oraz okres od Ming–Qing do współczesności, który obejmuje rzeźby imperialne, funeralne i nowoczesne rzeźby publiczne. Te fazy się nakładają i nie są jedynym akademickim sposobem periodyzacji materiału.
Kiedy buddyzm zaczął wpływać na chińską rzeźbę?
Buddyzm dotarł do Chin około I wieku naszej ery, ale jego główny wpływ na rzeźbę staje się widoczny od V wieku, z projektami świątyń jaskiniowych w Yungang i Longmen z dynastii Północna Wei.
Czy starożytne chińskie brązy to głównie posągi?
Nie. Większość brązów z dynastii Shang i Zhou to naczynia rytualne wykonane na potrzeby ceremonii rytualnych i przodków, a nie wolnostojące figuralne rzeźby. Brązy z Sanxingdui w Syczuanie są znaczącym wyjątkiem; zobacz Przewodnik po rzeźbie brązowej.
Jaki jest najważniejszy punkt zwrotny w historii chińskiej rzeźby?
Większość historyków wskazuje na dwa: armię terakotową z Qin, która ustanowiła monumentalną figuralną rzeźbę, oraz przybycie buddyzmu kilka stuleci później, co sprawiło, że rzeźbienie religijnych ikon stało się dominującym gatunkiem przez prawie tysiąc lat.
Czy Armia Terakotowa to najstarsza chińska rzeźba?
Nie. Jest to najbardziej znany przykład monumentalnej figuralnej rzeźby, ale neolityczne figurki ceramiczne i brązowe prace z okresu Shang–Zhou są znacznie starsze; po prostu nie są figuralnymi posągami w tym samym sensie.
Gdzie mogę osobiście prześledzić tę chronologię?
Pekin obejmuje większość z tego: Narodowe Muzeum Chin dla naczyń rytualnych z epoki brązu i buddyjskiej rzeźby, Zakazane Miasto dla imperialnego brązu i kamienia oraz Letni Pałac dla rzeźby ogrodowej. Początek w dynastii Qin wymaga osobnej wycieczki do Xi'an; zobacz Gdzie zobaczyć chińską rzeźbę w Pekinie.
Kontynuuj z chińską rzeźbą
Źródła i dalsza lektura
- Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO — Jaskinie Yungang
- Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO — Rzeźby skalne Dazu
- Narodowe Muzeum Chin — Wystawa Houmuwu ding i starożytnej chińskiej rzeźby buddyjskiej
- Centrum Światowego Dziedzictwa UNESCO — Jaskinie Longmen (Świątynia Fengxian Vairocana ukończona w 675 n.e.)